Blog

HOME - BLOG - Obowiązki małżonków, z wyszczególnieniem obowiązku współdziałania dla dobra założonej przez małżonków rodziny

Obowiązki małżonków, z wyszczególnieniem obowiązku współdziałania dla dobra założonej przez małżonków rodziny



Kodeks Rodzinny i Opiekuńczy w art. 23 wskazuje następujące obowiązki małżonków:

1) wspólnego pożycia,

2) wzajemnej pomocy,

3) wierności,

4) współdziałania dla dobra założonej przez małżonków rodziny.

Należy wskazać, iż obowiązek wspólnego pożycia obejmuje trzy więzi tj. duchową, fizyczną i gospodarczą. Naruszenie tych obowiązków nie wywołuje bezpośrednich skutków prawnych, to znaczy, że nie można ich w trakcie małżeństwa egzekwować. Naruszenie obowiązków wywołuje jedynie skutki pośrednie i prowadzi na przykład  do powstania zupełnego i trwałego rozkładu pożycia, które stanowi pozytywną przesłankę orzeczenia rozwodu. 

Obowiązek wzajemnej pomocy dotyczy zarówno sfery duchowej, jak i materialnej. Obejmuje wszystkie czynności faktyczne małżonka wspierające współmałżonka w wykonywaniu przez niego praw i obowiązków wynikających z małżeństwa. Są one bardzo różnorodne i mogą mieć charakter majątkowy i niemajątkowy.

Obowiązek współdziałania dla dobra założonej rodziny odnosi się przede wszystkim do zarządu majątkami małżonków. W przypadku majątku wspólnego został on skonkretyzowany przez przepisy art. 36 § 1 k.r.o. Obowiązek pomocy dotyczy również procesów prowadzonych przez drugiego małżonka. Zgodnie z tezą postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 1967 r. (I CZ 37/67) „Mąż ma obowiązek pomocy wobec żony także w zakresie prowadzenia przez nią procesów sądowych. Zniesienie wspólności ustawowej między małżonkami tego obowiązku nie niweczy”.

Kwestia ta została również poruszona w Postanowieniu z 28 września 2011 r. (I FZ 196/11). Sąd Najwyższy stwierdził, że obowiązek ten rozciąga się na świadczenia pieniężne w zakresie prowadzenia procesów sądowych, nie zmienia tego nawet rozdzielność majątkowa małżeńska, czy prowadzenie oddzielnych gospodarstw domowych.

NSA w Postanowieniu z 2 grudnia 2011 r. w sprawie II OZ 1266/11 uznał również, że do potrzeb rodziny mogą w konkretnych okolicznościach należeć również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków.

Powyższy pogląd, zgodnie z którym małżonkowie mają względem siebie obowiązek pomocy, obejmujący także ponoszenie kosztów prowadzenia procesów sądowych, jest ugruntowany w orzecznictwie zarówno sądów cywilnych jak i administracyjnych.

Zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej o ustanowieniu rozdzielności majątkowej oznacza, iż od dnia jej zawarcia każdy z małżonków tworzy odrębny majątek, którym samodzielnie zarządza, to znaczy bez udziału drugiego małżonka. Ustanowienie rozdzielności majątkowej dotyczy jedynie sfery finansowej życia małżonka i nie wpływa ona na wzajemne obowiązki wynikające z zawarcia małżeństwa, uregulowane w Kodeksie Rodzinnym i Opiekuńczym. 

Oznacza to, że ustanowienie rozdzielności majątkowej nie powoduje, że ustaje obowiązek wzajemnej pomocy pomiędzy małżonkami. Wobec powyższego, pomimo zniesienia wspólności majątkowej, małżonek ma obowiązek udzielania pomocy finansowej drugiemu małżonkowi i partycypacji w kosztach procesu. Z tego względu Sąd, rozpoznając wniosek o udzielenie pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, bada sytuację faktyczną i majątkową każdego z małżonków pozostających w ustroju rozdzielności majątkowej.

Rozwiązanie to z jednej strony należy ocenić pozytywnie, bowiem małżonkowie często korzystają z rozdzielności majątkowej w celu uniknięcia odpowiedzialności wobec ewentualnych wierzycieli, tworząc fikcję pozostawania w niedostatku, podczas gdy prowadzą wspólne gospodarstwo domowe z drugim małżonkiem. Z drugiej zaś strony konieczność ponoszenia kosztów sądowych w sprawie inicjowanej przez małżonka może budzić sprzeciw, zwłaszcza gdy ten drugi jest tej sprawie przeciwny bądź postępowanie sądowe odbywa się bez jego wiedzy. 

Dlatego też każdy przypadek należy analizować indywidualnie, gdyż może się okazać, że zastosowanie tej zasady w konkretnych przypadku może naruszać zasady współżycia społecznego. W sytuacji gdy ustanowienie rozdzielności majątkowej nastąpiło w związku z niegospodarnością małżonka i trwonieniem majątku wspólnego, zobowiązanie małżonka, poszkodowanego zachowaniem drugiego małżonka, do opłacania kosztów procesu jawi się jako skrajnie niesprawiedliwe. 

W takim przypadku należałoby uznać, że obowiązek wzajemnej pomocy nie może sięgać tak daleko i obejmować  ponoszenia kosztów sądowych w sprawie prowadzonej przez drugiego małżonka, tym bardziej, jeżeli sprawa dotyczy tylko jego aktywności, a współmałżonek w żaden sposób nie odnosi z niej korzyści.